Tik nedir, alışkanlıktan nasıl ayrılır?
Tikler ani, hızlı ve tekrarlayıcı hareketler veya seslerdir. Göz kırpma ve baş hareketi motor tike; öksürme, boğaz temizleme veya bazı sesleri çıkarma ses tikine örnek olabilir. Tiklerin biçimi ve sıklığı zaman içinde değişebilir.
Çocuk kısa süreliğine tiki bastırabilse bile bunu yapmak zorlayıcı olabilir ve sonrasında tik artabilir. “İstersen yapmazsın” yaklaşımı çocuğun utanç ve gerginlik yaşamasına neden olabilir.
Her tik Tourette sendromu değildir
Tik bozuklukları; motor veya ses tiklerinin türüne ve ne kadar süredir devam ettiğine göre farklı biçimlerde sınıflandırılır. Tourette sendromunda hem motor hem ses tikleri bulunur ve belirtilerin süresi tanısal değerlendirmede önem taşır.
Tanı için kan testi ya da tek bir görüntüleme yöntemi yoktur. Hekim belirtilerin başlangıcını, seyrini, kullanılan ilaçları ve başka tıbbi durumları birlikte değerlendirir.
Evde kısa ve tarafsız bir kayıt tutun
Tikin ne zaman başladığı, gün içinde hangi durumlarda arttığı, uykuda görülüp görülmediği, ağrı veya yaralanmaya yol açıp açmadığı not edilebilir. Video kaydı ancak çocuğu utandırmadan ve hekimle paylaşma amacıyla kısa tutulmalıdır.
Tik sayısını sürekli saymak veya çocuğun yanında konuşmak belirtilere aşırı dikkat çekebilir. Kayıt, çocuğu denetlemek için değil değerlendirmeye somut bilgi sunmak için kullanılmalıdır.
Stres tikleri etkileyebilir ama tek neden değildir
Heyecan, yorgunluk, kaygı ve yoğun dikkat gerektiren dönemlerde tikler artabilir; sakin zamanlarda azalabilir. Bu değişkenlik tiklerin “psikolojik olarak uydurulduğu” anlamına gelmez.
Aile yalnızca stresi ortadan kaldırmaya çalışmak yerine uyku, okul yükü, akran tepkileri ve çocuğun tik nedeniyle yaşadığı rahatsızlığı birlikte ele almalıdır.
Okulda görünürlük değil işlev önemlidir
Öğretmen, tiklerin istem dışı olduğunu bilmeli; çocuğu sınıf önünde uyarmamalı veya ceza vermemelidir. Gerektiğinde kısa mola, daha sakin sınav ortamı ya da tik nedeniyle kesintiye uğrayan görevlerde makul düzenleme planlanabilir.
Akran alayları varsa okulun yalnızca tiki değil zorbalık davranışını da ele alması gerekir. Çocuğun tanısını sınıfa açıklamak için aile ve çocuğun onayı alınmalıdır.
Eşlik eden durumlar belirtilerden daha çok zorlayabilir
DEHB, obsesif kompulsif belirtiler, kaygı, öfke düzenleme güçlüğü ve öğrenme sorunları tik bozukluklarına eşlik edebilir. Bazen çocuğun yaşamını en çok etkileyen alan tiklerin kendisi değil bu eşlik eden güçlüklerdir.
Değerlendirme ve tedavi öncelikleri, görünür olan belirtiye göre değil çocuğun günlük işlev kaybına göre sıralanmalıdır.
Ne zaman tedavi veya hızlı değerlendirme gerekir?
Tikler ağrıya ya da yaralanmaya yol açıyor, okul ve sosyal yaşamı bozuyor, çocukta belirgin sıkıntı oluşturuyor veya eşlik eden ruhsal belirtiler işlev kaybına neden oluyorsa uzman değerlendirmesi düşünülmelidir.
Ani başlayan hareketlere bilinç değişikliği, güç kaybı, ateş veya başka nörolojik belirtiler eşlik ediyorsa rutin randevu beklenmeden tıbbi değerlendirme alınmalıdır.