Basit motor tikler
- Göz kırpma veya gözleri oynatma
- Yüz buruşturma
- Baş sallama veya omuz silkme
- Burun, ağız ya da kol hareketleri
Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi · Ankara
Çocuk ve Ergenlerde Tik Bozuklukları ve Tourette Sendromu
Tikler; ani, hızlı, tekrarlayıcı ve ritmik olmayan hareketler veya seslerdir. Çocuğun isteyerek yaptığı bir davranış, kötü alışkanlık ya da disiplin sorunu değildir.
Göz kırpma, yüz buruşturma, omuz silkme, baş hareketi, boğaz temizleme veya burun çekme gibi belirtiler zaman içinde değişebilir. Tanı; tiklerin türü, süresi, başlangıç yaşı, günlük yaşama etkisi ve eşlik eden durumların birlikte değerlendirilmesiyle konur.
Tikler istemli değildirKısa süre bastırılabilmesi, çocuğun tiki isteyerek yaptığı anlamına gelmez.
Dalgalı seyir gösterebilirTiklerin türü, sıklığı ve şiddeti haftalar veya aylar içinde artıp azalabilir.
Her tik ilaç gerektirmezTedavi kararı tik sayısından çok sıkıntı, ağrı ve işlev kaybına göre verilir.
Tik deneyimi
Öncü dürtü, kısa süreli bastırma ve rahatlama
Bazı çocuklar tikten hemen önce kaşıntı, basınç, gerginlik, boğazda takılma veya “yapma ihtiyacı” gibi bir his tarif eder. Buna öncü dürtü denir. Küçük çocuklar bu hissi fark etmeyebilir veya anlatmakta zorlanabilir.
Tik kısa süre bastırılabilir; ancak bu sırada iç gerginlik artabilir ve daha sonra tiklerin yoğunlaştığı hissedilebilir. Bu nedenle “İstersen yapmazsın” yaklaşımı doğru değildir.
Tike sürekli dikkat çekmek, çocuğu uyarmak veya cezalandırmak tiki azaltmaz; utanmayı, stresi ve belirtileri artırabilir.
Belirti türleri
Motor ve vokal tikler nasıl görülür?
Tikler basit veya karmaşık olabilir. Aynı çocukta zaman içinde farklı tikler ortaya çıkabilir; belirtilerin yeri ve biçimi değişebilir.
Karmaşık motor tikler
- Bir nesneye dokunma
- Çömelme, sıçrama veya dönme
- Bir hareket dizisini tekrarlama
- Bağlam dışı görünen jestler
Basit vokal tikler
- Boğaz temizleme veya öksürme
- Burun çekme
- Hırıltı, homurtu veya kısa ses çıkarma
- Bağırma ya da nefes sesi
Karmaşık vokal tikler
- Kelime veya kısa ifadeleri yineleme
- Kendi sözünü tekrarlama
- Duyulan sözü tekrarlama
- Bağlam dışı kelime ya da cümleler
Tourette sendromu tanısı için küfür etme tiki gerekli değildir. İstemsiz uygunsuz söz veya hareketler bazı kişilerde görülebilir; ancak Tourette’in zorunlu ya da en yaygın belirtisi değildir.
Tanısal sınıflandırma
Geçici tik, kronik tik ve Tourette arasındaki fark
Tanı adları tiklerin ne kadar “ağır” göründüğünden çok motor-vokal özelliklerine ve ne kadar süredir devam ettiğine göre belirlenir.
| Tanı | Temel klinik özellik | Süre ve önemli nokta |
|---|---|---|
| Geçici (provisional) tik bozukluğu | Bir veya daha fazla motor ve/veya vokal tik bulunur. | Tikler bir yıldan kısa süredir vardır; başlangıç 18 yaşından öncedir. |
| Süregen motor tik bozukluğu | Bir veya daha fazla motor tik bulunur; vokal tik ölçütü yoktur. | Tikler bir yıldan uzun süredir devam eder; Tourette ölçütleri karşılanmaz. |
| Süregen vokal tik bozukluğu | Bir veya daha fazla vokal tik bulunur; motor tik ölçütü yoktur. | Tikler bir yıldan uzun süredir devam eder; Tourette ölçütleri karşılanmaz. |
| Tourette sendromu | Süreç içinde birden fazla motor tik ve en az bir vokal tik görülmüştür. | Tikler bir yıldan uzun süredir vardır ve 18 yaşından önce başlamıştır. Motor ve vokal tiklerin aynı anda bulunması gerekmez. |
Yaşa göre görünüm
Tikler gelişim dönemine göre farklı etkiler oluşturabilir
Erken çocukluk
Çocuk tiki fark etmeyebilir
Göz kırpma, yüz hareketi veya boğaz temizleme alerji ya da alışkanlık sanılabilir. Öncü dürtüyü anlatmak güç olabilir.
Okul çağı
Dikkat çekme ve akran tepkisi
Sınıfta tikleri bastırma çabası yorucu olabilir. Yanlış anlaşılma, uyarılma, alay edilme ve ders performansında dalgalanma görülebilir.
Ergenlik
Mahremiyet ve benlik algısı
Ergen tikleri saklamak için sosyal ortamlardan kaçınabilir. Utanç, kaygı, zorbalık ve eşlik eden OKB veya DEHB belirtileri ayrıca ele alınmalıdır.
Dalgalı seyir
Tikler neden bazı dönemlerde artar?
Tik şiddeti doğal olarak artıp azalabilir. Bir artışı tek bir nedene bağlamadan önce uyku, stres, heyecan, yorgunluk, hastalık, çevresel tepkiler ve ilaç değişiklikleri birlikte değerlendirilir.
Uyku ve yorgunluk
Uykusuzluk ve fiziksel yorgunluk bazı çocuklarda tiklerin daha belirgin hissedilmesine yol açabilir.
Duygusal yoğunluk
Stres kadar heyecan, coşku ve beklenti de tiklerde geçici artışla ilişkili olabilir.
Çevrenin dikkati
Sürekli izlenme, uyarılma veya tiki durdurma baskısı çocuğun gerginliğini artırabilir.
İlaç ve sağlık durumu
Yeni ilaç, doz değişikliği veya ani başlayan atipik hareketler hekim tarafından değerlendirilmelidir.
Tanı ve değerlendirme
Tanı klinik öykü ve gözleme dayanır
Tourette sendromunu doğrulayan tek bir kan testi, beyin görüntülemesi veya EEG yoktur. Tipik tabloda ayrıntılı öykü, çocuk ve aile görüşmesi, fiziksel-nörolojik değerlendirme çoğu zaman temel bilgiyi sağlar. Ek testler ancak atipik özellik veya başka bir tıbbi neden şüphesi varsa planlanır.
- Tiklerin başlangıç yaşı, motor-vokal türleri ve zaman içindeki değişimi
- Sıklık, şiddet, bastırma, öncü dürtü, ağrı ve yaralanma
- Ev, okul ve sosyal ortamlar arasındaki farklılıklar
- Uyku, stres, heyecan ve ilaçlarla olası ilişki
- Dikkat, dürtüsellik, obsesyon, kompulsiyon, kaygı ve duygu durumu
- Öğrenme, okul başarısı, akran ilişkileri ve zorbalık
- Gelişim öyküsü, ailede tik/OKB/DEHB öyküsü ve nörolojik belirtiler
- Çocuğun tiklere ilişkin sıkıntısı ve tedavi beklentisi
Tikler muayene sırasında görülmeyebilir. Çocuğu tike zorlamadan ve mahremiyetini koruyarak çekilmiş kısa ev videoları, hekimin değerlendirmesine yardımcı olabilir.
Ayırıcı değerlendirme
Her tekrarlayıcı hareket veya ses tik değildir
Hareketin biçimi, amacı, ritmi, tetikleyicileri, bilinç durumu ve çocuğun iç deneyimi ayırıcı tanıda önemlidir.
| Durum | Tikten ayrımda ipucu | Değerlendirme odağı |
|---|---|---|
| Stereotipik hareketler | Daha ritmik, uzun süreli ve kendini düzenleyici olabilir; heyecanla ortaya çıkabilir. | Gelişim öyküsü, otizm belirtileri, hareketin işlevi ve örüntüsü. |
| Kompulsiyonlar | Kaygıyı azaltmak veya korkulan sonucu önlemek için kurallı biçimde yapılabilir. | Obsesyon, korku, zihinsel ritüel ve davranışın amacı. |
| Nöbetler | Bilinçte değişiklik, yanıt vermeme veya nöbet sonrası sersemlik eşlik edebilir. | Olayın süresi, bilinç, nörolojik muayene ve gerektiğinde çocuk nörolojisi. |
| Diğer hareket bozuklukları | Ritim, süre, kasılma biçimi ve hareketin yayılımı tikten farklı olabilir. | Kore, distoni, miyoklonus ve başka nörolojik nedenler. |
| İlaç veya madde etkisi | Belirti yeni ilaç, doz değişikliği veya madde kullanımı sonrasında başlayabilir. | Zaman ilişkisi, kullanılan tüm ilaç ve takviyeler, tıbbi değerlendirme. |
| İşlevsel tik benzeri davranış | Özellikle ergenlikte çok ani başlangıç, hızlı yayılma veya alışılmadık örüntü görülebilir. | Nörolojik ve psikiyatrik değerlendirme; belirtiler taklit veya numara olarak yorumlanmaz. |
Eşlik eden durumlar
Bazen tiklerden daha fazla işlev kaybı oluşturabilirler
Tourette ve kronik tik bozukluklarında dikkat, dürtüsellik, obsesif-kompulsif belirtiler, kaygı, öğrenme ve uyku sorunları ayrıca değerlendirilmelidir.
DEHB
Dikkat dağınıklığı, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik; okul başarısı ve ilişkileri tiklerden daha fazla etkileyebilir.
OKB
İstenmeyen düşünceler, kontrol, tekrar, simetri ve zihinsel ritüeller tiklerden ayrıştırılarak değerlendirilir.
Kaygı ve duygudurum
Utanç, sosyal kaygı, çökkünlük, öfke ve benlik saygısında azalma özellikle zorbalık varsa belirginleşebilir.
Öğrenme ve uyku
Özgül öğrenme güçlükleri, uyku düzensizliği ve yorgunluk akademik işlevi ayrıca etkileyebilir.
Tedavi planı yalnız görünen tiklere değil, çocuk için en fazla sıkıntı ve işlev kaybı oluşturan alana öncelik verir.
Tedavi yaklaşımı
Bilgilendirme, davranışsal tedavi ve gerektiğinde ilaç
Tedavinin amacı her tiki zorla yok etmek değil; çocuğun ağrı, sıkıntı ve işlev kaybını azaltmak, okul ve sosyal yaşamını korumaktır.
Basamaklı tedavi planı
Psikoeğitim ve izlemHafif ve işlev kaybı oluşturmayan tiklerde aile ve okulun doğru bilgilendirilmesiyle düzenli izlem yeterli olabilir.
Hedeflerin belirlenmesiAğrı, yaralanma, ders etkisi, zorbalık ve çocuğun öncelikleri birlikte değerlendirilir.
CBIT / alışkanlığı tersine çevirmeÇocuk tiki ve öncü dürtüyü fark etmeyi, tikle bağdaşmayan alternatif tepkiyi ve çevresel düzenlemeleri öğrenir.
Eşlik eden durumların tedavisiDEHB, OKB, kaygı, depresyon ve öğrenme güçlükleri için ayrıca kanıta dayalı plan oluşturulur.
İzlem ve yeniden değerlendirmeTiklerin doğal dalgalanması dikkate alınır; yarar, yan etki ve işlev zaman içinde gözden geçirilir.
İlaç tedavisi ne zaman düşünülür?
Tikler ağrıya, yaralanmaya, belirgin sosyal sıkıntıya veya okul ve günlük yaşamda işlev kaybına yol açıyorsa; davranışsal tedaviye erişim veya yanıt yetersizse çocuk psikiyatristi ilaç seçeneğini değerlendirebilir.
- İlaç seçimi tik şiddeti kadar DEHB, OKB, kaygı ve uyku gibi eşlik eden durumlara göre yapılır.
- Amaç tikleri tamamen sıfırlamak değil, yarar ile yan etki arasında dengeli iyileşme sağlamaktır.
- Uyku hali, tansiyon, hareket belirtileri, iştah-kilo ve metabolik etkiler kullanılan ilaca göre izlenir.
- Doz hekim planı dışında değiştirilmez ve ilaç aniden kesilmez.
- Bitkisel ürünler ve takviyeler de etkileşim ve yan etki açısından hekime bildirilmelidir.
CBIT, Tourette sendromu ve kronik tik bozukluklarında kanıta dayalı davranışsal bir tedavidir. Çocuğu tiki nedeniyle azarlamak veya tikini zorla bastırtmak CBIT değildir.
Aile yaklaşımı
Tike değil çocuğun ihtiyacına odaklanmak
Sakin ve kabul edici yaklaşım, çocuğun tiklerini saklama baskısını azaltır. Ailenin görevi tiki sürekli denetlemek değil; işlev kaybını fark etmek ve tedavi planını desteklemektir.
Yardımcı olanlar
- Tikin istemsiz olduğunu açıkça kabul etmek
- Tik artışında sakin kalmak ve gereksiz dikkat çekmemek
- Çocuğun açıklama yapmak isteyip istemediğine saygı göstermek
- Uyku, günlük düzen ve dinlenme ihtiyacını desteklemek
- Zorbalık ve dışlanmayı erken fark etmek
- Başarıyı tik sayısıyla değil çaba ve işlevle değerlendirmek
Kaçınılması gerekenler
- “Yapma”, “kendini tut” veya “dikkat çekiyorsun” demek
- Tiki taklit etmek, alaya almak veya cezalandırmak
- Çocuğu uzun süre tikini bastırmaya zorlamak
- Her tik artışını tek bir olaya veya hataya bağlamak
- Çocuğu sosyal ortamlardan gereksiz yere uzaklaştırmak
- İnternetteki yöntemleri uzman değerlendirmesi olmadan uygulamak
Okul yaşamı
Ceza değil anlayış ve işlevsel düzenleme gerekir
Öğretmen ve okul personelinin tiki davranış sorunu olarak yorumlamaması temel adımdır. Destek planı çocuğun mahremiyetini korumalı ve gereksiz ayrıcalık yerine gerçek gereksinime dayanmalıdır.
Okulda uygulanabilecek destekler
- Öğretmenin ve gerekli personelin tikler hakkında bilgilendirilmesi
- Tike sınıf önünde dikkat çekilmemesi ve ceza verilmemesi
- Gerektiğinde kısa, güvenli ve damgalamayan mola olanağı
- Yazı tikleri veya bastırma yükü varsa sınav düzenlemesi
- Sözlü tiklerin yanlış davranış olarak puanlanmaması
- Akran zorbalığı için açık ve hızlı müdahale planı
Ders başarısı neden etkilenebilir?
- Tiki bastırmaya ayrılan dikkat ve zihinsel enerji
- DEHB veya öğrenme güçlüğünün eşlik etmesi
- Kaygı, utanç ve sınıfta gözlenme korkusu
- Uyku bozukluğu ve yorgunluk
- Yazma, okuma veya konuşmayı kesintiye uğratan tikler
- Zorbalık nedeniyle devamsızlık veya okul reddi
Ne zaman değerlendirme?
Tikler çocuğun yaşamını etkilemeye başladığında destek alın
Ağrı veya yaralanma
Boyun, çene veya kas ağrısı; kendine vurma, düşme ya da ciltte hasar oluşturan tikler varsa.
Okul ve sosyal etki
Ders, yazı, konuşma, arkadaşlık, devam veya sınıfa katılım belirgin biçimde etkileniyorsa.
Eşlik eden belirtiler
Dikkat sorunu, dürtüsellik, obsesyon, kompulsiyon, kaygı, çökkünlük veya uyku sorunu varsa.
Yeni veya atipik başlangıç
Belirtiler çok ani, hızla artan, alışılmadık veya başka nörolojik değişikliklerle birlikteyse.
Acil değerlendirme gerektiren durumlar
Hareket veya seslerle birlikte bilinç kaybı, yanıt vermeme, belirgin güçsüzlük, konuşma-yutma ya da solunum güçlüğü, ciddi yaralanma, zehirlenme/ilaç reaksiyonu şüphesi veya kendine zarar-intihar riski varsa acil sağlık hizmetine başvurun.
Seyir ve takip
Tiklerin geleceği tek bir muayeneyle öngörülemez
Tikler çocukluk ve ergenlik boyunca dalgalanabilir; birçok çocukta ilerleyen yaşlarla birlikte azalabilir, bazılarında devam edebilir. Erken dönemdeki tik şiddeti tek başına gelecekteki seyri kesin olarak göstermez.
Takipte değerlendirilenler
- Çocuğun tiklere ilişkin sıkıntısı ve benlik algısı
- Ağrı, yaralanma ve günlük işlev
- Okul ve akran ilişkileri
- DEHB, OKB, kaygı ve duygudurum belirtileri
- Tedavi yararı ve olası yan etkiler
- Ailenin ve okulun tiklere verdiği tepki
Gerçekçi tedavi hedefleri
- Çocuğun tikini saklamak zorunda hissetmemesi
- Ağrı ve fiziksel zorlanmanın azalması
- Derse, oyuna ve sosyal yaşama katılımın artması
- Zorbalık ve damgalamanın önlenmesi
- Eşlik eden belirtilerin etkin tedavisi
- Çocuğun kendi belirtilerini yönetme becerisi kazanması
İlgili içerikler
Değerlendirmeyi tamamlayan sayfalar
DEHB DeğerlendirmesiDikkat, dürtüsellik ve hareketlilik belirtilerinin bütüncül değerlendirilmesi.İnceleyin →Otizm Spektrum BozukluğuStereotipik hareketlerin ve sosyal iletişim özelliklerinin değerlendirilmesi.İnceleyin →Çocuk ve Ergen DepresyonuÇökkünlük, geri çekilme ve kendine zarar riskinin değerlendirilmesi.İnceleyin →Özgül Öğrenme GüçlüğüAkademik zorlanmanın dikkat ve tiklerden ayrıştırılması.İnceleyin →Çocuk ve Ergen TerapileriYaşa ve klinik gereksinime göre psikoterapi yaklaşımları.İnceleyin →Randevu ve İletişimAnkara’da çocuk, ergen ve aile değerlendirmesi.İletişime geçin →
Tıbbi içerik incelemesi
Uzman değerlendirmesi
Uzm. Dr. Emine Taşyürek
Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı
Son gözden geçirme:
Bu sayfa genel bilgilendirme sunar; kişiye özel tanı ve tedavinin yerine geçmez.
Sık sorulan sorular
Tik bozuklukları ve Tourette sendromu hakkında
Tikler çocuğun isteyerek yaptığı hareketler midir?
Hayır. Tikler istemsiz belirtilerdir. Bazı çocuklar tiki kısa süre bastırabilir; fakat bu çaba rahatsızlık ve gerginlik oluşturabilir. Bastırabilmesi, davranışın kasıtlı olduğu anlamına gelmez.
Tourette sendromunda mutlaka küfür etme görülür mü?
Hayır. Küfür veya toplumsal olarak uygunsuz söz çıkarma yalnız bazı kişilerde görülür ve tanı için gerekli değildir. Tourette tanısı birden fazla motor tik ve en az bir vokal tik öyküsüne dayanır.
Motor ve vokal tikler aynı anda mı olmalıdır?
Hayır. Tourette sendromunda motor ve vokal tiklerin hastalık süreci içinde görülmüş olması gerekir; aynı dönemde veya aynı muayenede birlikte bulunmaları şart değildir.
Stres tiklere neden olur mu?
Stres, heyecan ve yorgunluk bazı çocuklarda tikleri geçici olarak artırabilir; ancak tik bozukluğunu yalnız stresle açıklamak doğru değildir. Nörogelişimsel yatkınlık ve başka etkenler birlikte rol oynar.
Tik için MR, EEG veya kan testi gerekir mi?
Tipik tik bozukluğunda tanı çoğunlukla klinik öykü ve muayeneyle konur; rutin olarak özel bir test gerekmez. Bilinç değişikliği, atipik hareket, nörolojik bulgu veya ikincil neden şüphesi varsa hekim uygun incelemeyi planlar.
Tikleri görmezden gelmek doğru mudur?
Tike sürekli dikkat çekmemek ve cezalandırmamak yararlıdır; ancak çocuğun sıkıntısını, ağrısını, zorbalığı veya işlev kaybını görmezden gelmek doğru değildir. Gerekli durumlarda değerlendirme ve destek sağlanmalıdır.
CBIT nedir?
Tikler için kapsamlı davranışsal müdahale olan CBIT; tik farkındalığı, tikle bağdaşmayan alternatif tepki geliştirme ve belirtileri etkileyen çevresel durumları düzenleme gibi bileşenler içerir. Eğitimli uzman tarafından çocuğun yaşına göre uygulanır.
Tik bozukluğu tamamen geçer mi?
Seyir kişiden kişiye değişir. Tikler zaman içinde artıp azalabilir; birçok çocukta ergenliğin ilerleyen dönemlerinde belirgin hafifleme görülebilir, bazılarında belirtiler sürer. Takip, çocuğun işlevi ve eşlik eden durumlara göre planlanır.
Çocuğunuzun tiklerini ve günlük yaşama etkisini birlikte değerlendirelim
Tekrarlayan hareket veya sesler; ağrı, utanma, okul güçlüğü, zorbalık, dikkat sorunu ya da obsesif-kompulsif belirtilerle birlikteyse çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi için iletişime geçebilirsiniz.
Randevu ve iletişimBu içerik tanı veya kişisel tedavi önerisi değildir. Çocuğunuza ilişkin kararlar yetkili sağlık profesyonellerinin değerlendirmesiyle verilmelidir.